Nghị Định 133/2025/NĐ-CP – Bước Chuyển Mới Trong Quản Lý An Toàn Bức Xạ Và Năng Lượng Nguyên Tử

Năng Lượng Nguyên Tử – Lĩnh Vực Đặc Biệt Trong Quản Lý Nhà Nước

Nói đến năng lượng nguyên tử, nhiều người thường hình dung ngay đến nhà máy điện hạt nhân hay các lò phản ứng nghiên cứu. Nhưng thực ra, bức xạ và các ứng dụng của nó đã len lỏi vào rất nhiều lĩnh vực trong cuộc sống, từ y tế, nông nghiệp, công nghiệp cho đến bảo vệ môi trường.

Điểm mấu chốt của lĩnh vực này chính là an toàn bức xạ, bởi bức xạ ion hóa tuy vô cùng hữu ích nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho sức khỏe con người nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

Vai Trò “Đầu Não” Của Cục An Toàn Bức Xạ Và Hạt Nhân

Giữa “trái tim” quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (VARANS), trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, là cơ quan đầu mối thực hiện quản lý trên toàn quốc. Vai trò của Cục không chỉ gói gọn trong quản lý bức xạ, mà còn mở rộng tới toàn bộ lĩnh vực hạt nhân.

Cục có những nhiệm vụ rất quan trọng:

• Quản lý an toàn bức xạ: Xây dựng, hướng dẫn thực hiện các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; cấp, gia hạn, thu hồi giấy phép sử dụng nguồn phóng xạ, thiết bị bức xạ có mức độ rủi ro cao; thực hiện thanh tra, kiểm tra và xử phạt vi phạm pháp luật về an toàn bức xạ.

• Quản lý an toàn hạt nhân: Thẩm định, cấp phép hoạt động các cơ sở hạt nhân; kiểm soát nhập khẩu, xuất khẩu nhiên liệu hạt nhân; tham gia xây dựng chính sách phát triển năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình, an ninh hạt nhân và chống khủng bố hạt nhân.

• Công tác ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân: Là đầu mối quốc gia trong việc điều phối ứng phó khi xảy ra sự cố, tổ chức diễn tập khẩn cấp, phối hợp cùng các cơ quan chức năng và địa phương.

Có thể nói, Cục VARANS chính là “lá chắn” đảm bảo mọi hoạt động trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử diễn ra an toàn, hợp pháp, phù hợp với chuẩn mực quốc tế.

Điểm Mới Đáng Chú Ý Từ Nghị Định 133/2025/NĐ-CP

Trước khi có Nghị định 133/2025/NĐ-CP, thẩm quyền cấp phép trong lĩnh vực bức xạ đã được phân cấp tương đối rõ ràng:

• Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) địa phương có quyền cấp phép cho việc sử dụng thiết bị bức xạ thông thường, ví dụ như máy X-quang y tế, thiết bị đo mức, đo mật độ.

• Riêng thiết bị X-ray sử dụng trong công nghiệp, nhất là trong các khu công nghiệp, vẫn thuộc thẩm quyền cấp phép của Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (VARANS).

Tuy nhiên, cùng với nhu cầu mở rộng ứng dụng thiết bị X-ray trong sản xuất, logistics, soi chiếu an ninh, Việt Nam cần một cơ chế quản lý mềm dẻo hơn nhưng vẫn đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Nghị định 133/2025/NĐ-CP đưa ra bước tiến quan trọng:

Phân cấp thẩm quyền cấp phép sử dụng thiết bị X-ray trong công nghiệp từ Cục VARANS về cho Sở KH&CN các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.

Ý Nghĩa Của Việc Phân Cấp Mới

Việc phân cấp này có nhiều ý nghĩa:

• Tạo thuận lợi cho doanh nghiệp: Các doanh nghiệp trong khu công nghiệp không còn phải gửi hồ sơ ra Hà Nội để xin phép sử dụng thiết bị X-ray, mà có thể thực hiện ngay tại Sở KH&CN địa phương. Điều này giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và nhân lực.

• Tiếp tục đảm bảo an toàn bức xạ: Dù phân cấp, Nghị định vẫn yêu cầu Sở KH&CN phải thực hiện thanh tra, hậu kiểm nghiêm ngặt. Dữ liệu cấp phép phải được cập nhật lên Cơ sở dữ liệu quốc gia về năng lượng nguyên tử, giúp quản lý tập trung, đồng bộ.

• Thúc đẩy cải cách hành chính: Việc giao thêm thẩm quyền cho địa phương phù hợp với chủ trương phân cấp, phân quyền của Chính phủ, đồng thời giúp Cục VARANS có thêm thời gian tập trung vào công tác quản lý vĩ mô, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, chính sách dài hạn.

Doanh Nghiệp Cần Làm Gì Trước Thay Đổi Mới?

Trước những thay đổi lớn này, các doanh nghiệp, đơn vị sử dụng thiết bị X-ray trong công nghiệp cần:

• Nắm chắc Nghị định 133/2025/NĐ-CP, hiểu rõ cơ quan có thẩm quyền cấp phép tại địa phương mình hoạt động.

• Chuẩn bị hồ sơ cấp phép theo hướng dẫn của Sở KH&CN, tránh bị trả hồ sơ do thiếu sót.

• Đảm bảo nhân viên vận hành thiết bị có chứng chỉ đào tạo an toàn bức xạ hợp lệ.

• Theo dõi và thực hiện nghĩa vụ báo cáo, cập nhật dữ liệu lên cơ sở dữ liệu quốc gia về năng lượng nguyên tử khi được yêu cầu.

Nghị định 133/2025/NĐ-CP có thể xem là bước đi hợp lý, kịp thời, thể hiện tinh thần đổi mới quản lý nhà nước: vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa giữ được sự kiểm soát chặt chẽ cần thiết trong một lĩnh vực nhạy cảm như năng lượng nguyên tử. Đây không chỉ là chuyện thủ tục, mà còn là cam kết mạnh mẽ của Việt Nam với mục tiêu phát triển bền vững, an toàn và hội nhập quốc tế.